वडिलोपार्जित जमिनीचे वाटणीपत्र कसे करावे? खर्च किती? नोंदणी आवश्यक आहे का? सविस्तर मार्गदर्शन. Land Record
Land Record : मित्रांनो, वडिलोपार्जित जमिनीचे वाटप (Jamin Vatani Patra) हा ग्रामीण भागात सर्वाधिक विचारला जाणारा आणि महत्त्वाचा विषय आहे. कुटुंबातील सहहिस्सेदारांमध्ये जमिनीचे विभाजन करताना कायदेशीर प्रक्रिया, खर्च, नोंदणीची गरज आणि भविष्यातील अडचणी टाळण्यासाठी कोणत्या गोष्टींची काळजी घ्यावी — याबद्दल स्पष्ट माहिती असणे अत्यावश्यक आहे.
या लेखात आपण जमिनीच्या वाटणीच्या तीन कायदेशीर पद्धती, खर्च, नोंदणीचे नियम आणि महत्त्वाच्या न्यायालयीन निर्णयांच्या आधारे सविस्तर माहिती पाहूया.
जमिनीचे वाटप म्हणजे काय?
जमिनीचे वाटप म्हणजे जमिनीतील सहहिस्सेदारांमध्ये त्यांच्या कायदेशीर हिश्श्यानुसार क्षेत्राचे विभाजन करणे.
हे लक्षात घ्या — वाटप म्हणजे हस्तांतरण (Transfer) नाही, कारण सर्व सहहिस्सेदार आधीपासूनच त्या जमिनीचे मालक असतात. वाटपाने फक्त त्यांचा हिस्सा वेगळा करून देण्यात येतो.
जमिनीचे वाटप करण्याच्या 3 कायदेशीर पद्धती
1) महाराष्ट्र महसूल अधिनियम 1966 चे कलम 85 अन्वये वाटप property Update
च्या कलम 85 अंतर्गत सहहिस्सेदार महसूल प्रशासनाकडे अर्ज करून जमीन वाटपाची मागणी करू शकतात.
प्रक्रिया कशी असते?
- तहसिलदारांकडे अर्ज
- भूमी अभिलेख कार्यालयाकडून मोजणी
- प्रमाणभूत क्षेत्राची अट तपासली जाते
- अंतिम वाटप तक्ता मंजूर
ही प्रक्रिया तुलनेने सोपी आणि कमी खर्चिक असते.
2) दुय्यम निबंधकासमोर नोंदणीकृत वाटणीपत्र
जर सर्व सहहिस्सेदारांची परस्पर संमती असेल, तर दुय्यम निबंधक कार्यालयात लेखी वाटणीपत्र नोंदणी करता येते.
महत्त्वाच्या बाबी:
- सर्व सहहिस्सेदार उपस्थित असणे आवश्यक
- स्टॅंप पेपरवर टंकलिखित वाटणीपत्र
- मुद्रांक शुल्क: साधारण ₹100
- नोंदणी शुल्क स्वतंत्र
ही पद्धत भविष्यातील वाद टाळण्यासाठी सुरक्षित मानली जाते.
3) दिवाणी न्यायालयामार्फत वाटप. Property Update
सहहिस्सेदारांमध्ये वाद असल्यास दिवाणी न्यायालयात दावा दाखल करून वाटप करावे लागते.
च्या कलम 54 नुसार न्यायालयाचा निकाल जिल्हाधिकाऱ्यांकडे पाठवला जातो.
प्रक्रिया टप्प्याटप्प्याने:
- दावा दाखल
- वादी-प्रतिवादींना नोटीस
- पुरावे सादर
- न्यायालयाचा निकाल
- जिल्हाधिकारी → तहसिलदार → भूमी अभिलेख कार्यालय
- मोजणी शुल्क भरून मोजणी
- अंतिम वाटप मंजुरी
ही प्रक्रिया वेळखाऊ आणि खर्चिक असते, परंतु वादग्रस्त प्रकरणात अंतिम उपाय ठरते.
तुकडेबंदी कायद्याचे पालन आवश्यक. Property Update
जमिनीचे वाटप करताना मधील तरतुदींचे पालन करणे बंधनकारक आहे.
👉 प्रमाणभूत क्षेत्रापेक्षा कमी आकाराचा तुकडा करता येत नाही.
👉 तुकडेबंदी कायद्याचे उल्लंघन केल्यास वाटप अमान्य ठरू शकते.
तोंडी वाटप कायदेशीर आहे का?
वाटप तोंडी केले जाऊ शकते. परंतु नंतर जर लेखी कागदपत्र तयार केले आणि त्यात हिस्सा स्पष्ट दाखवला असेल, तर ते दस्तऐवज नोंदणीकृत असणे आवश्यक आहे.
या सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार —
अननोंदणीकृत लेखी वाटप भविष्यात पुरावा म्हणून ग्राह्य धरले जाणार नाही.
म्हणजेच:
- तोंडी वाटप = पुरावा सिद्ध करणे कठीण
- लेखी पण अननोंदणीकृत = कायदेशीर अडचण
- नोंदणीकृत दस्त = सुरक्षित पर्याय
नागपूर खंडपीठ निर्णयानुसार नोंदणी सक्तीची नाही?
श्री अरविंद देशपांडे यांच्या नागपूर खंडपीठ याचिका क्र. 2815/2003 मधील निर्णयानुसार, वाटणीपत्र नोंदणीकृत असावे अशी सक्ती करू नये, अशा सूचना देण्यात आल्या आहेत.
मात्र व्यवहारात भविष्यातील वाद टाळण्यासाठी नोंदणीकृत वाटणीपत्र करणे अधिक सुरक्षित ठरते.
खर्च किती येतो?
| प्रकार | अंदाजे खर्च |
|---|---|
| महसूल पद्धतीने वाटप | मोजणी शुल्क (जमिनीच्या क्षेत्रावर अवलंबून) |
| नोंदणीकृत वाटणीपत्र | ₹100 मुद्रांक + नोंदणी शुल्क |
| न्यायालयीन वाटप | कोर्ट फी + वकील खर्च + मोजणी शुल्क |
खर्च जमीन क्षेत्र, जिल्हा आणि प्रकरणाच्या गुंतागुंतीवर अवलंबून बदलू शकतो.
महत्त्वाच्या बाबी लक्षात ठेवा. Property Update
✔️ वाटप फक्त सहहिस्सेदारांमध्येच करता येते
✔️ त्रयस्थ व्यक्तीच्या नावे वाटप करता येत नाही
✔️ तुकडेबंदी कायद्याचे पालन आवश्यक
✔️ लेखी वाटणीपत्र नोंदणीकृत असणे सुरक्षित
✔️ वाद असल्यास न्यायालयीन प्रक्रिया अंतिम पर्याय
निष्कर्ष
वडिलोपार्जित जमिनीचे वाटप करताना कायदेशीर प्रक्रिया, प्रमाणभूत क्षेत्र, मोजणी आणि नोंदणी या सर्व बाबींची योग्य माहिती असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
वाद टाळण्यासाठी आणि भविष्यातील अडचणी टाळण्यासाठी संमतीने व नोंदणीकृत वाटणीपत्र करणे हा सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे.
जर तुम्हाला तुमच्या प्रकरणानुसार कोणती पद्धत योग्य ठरेल हे जाणून घ्यायचे असेल, तर कागदपत्रांसह अनुभवी वकिलांचा सल्ला घेणे योग्य ठरेल.
नमस्कार employeesindia.in हि एक न्युज पोर्टल आहे . या पोर्टल वर तुम्हाला तुमच्या हक्काच्या ताज्या घडामोडी वाचण्यास मिळतील . मला पत्रकारिता क्षेत्रामध्ये 5 वर्षाचा अनुभव आहे त्याचा मी या पोर्टल वर लिखाणासाठी उपयोग करत आहे करत आहे .
